MEZARPOLYEmlak oyunlarının kısa tarihi
Dünyanın en çok oynanan masa oyunlarından birinin, aslında tekelciliği eleştirmek için tasarlandığını biliyor muydun? Bir kadının 1903'teki fikrinden, elden ele çizilen tahtalara ve onlarca yıl sonra ortaya çıkan unutulmuş bir hikâyeye.
- 1903: tekeli anlatmak için bir oyun
- 1906–1930'lar: elden ele, el yapımı tahtalar
- 1935: büyük şirket ve "mucit" efsanesi
- 1973: Anti-Monopoly davası ve kayıp tarihin ortaya çıkışı
- Bir oyun türü olarak emlak ticareti
- Mezarpoly bu mirasın neresinde?
- Kaynaklar
1903: tekeli anlatmak için bir oyun
Bugün emlak ticareti oyunu dediğimiz türün kökü, Amerikalı Elizabeth "Lizzie" Magie'nin (1866–1948) tasarladığı The Landlord's Game'e (Ev Sahibi Oyunu) dayanır. Magie, iktisatçı Henry George'un fikirlerini anlatmak istiyordu: toprak sahiplerinin kira yoluyla zenginleşmesi, kiracıların ise yoksullaşması. Oyun için 1903'te başvurdu ve 5 Ocak 1904'te ABD patenti (748.626) aldı.
Patentteki tahta bugün tanıdığımız düzene şaşırtıcı biçimde yakındı: kare bir yol, köşelerde özel kareler, aralarda alınıp kiraya verilen mülkler. Ama asıl fark kurallardaydı. Magie oyuna iki kural seti yazdı: birinde amaç rakipleri tekelle iflas ettirmekti, ötekinde (Prosperity, "Refah") herkesin birlikte zenginleşmesi. 1932'de çıkan ikinci baskısında ikisi bir arada yer aldı. Ders açıktı: tekel herkesi yoksullaştırır.
1906–1930'lar: elden ele, el yapımı tahtalar
Magie 1906'da Chicago'da Henry George'un fikirlerini paylaşan arkadaşlarıyla birlikte bir oyun şirketi kurup oyunu kendi yayımladı. Oyun asıl olarak elden ele yayıldı: üniversite öğrencileri, özellikle Harvard, Columbia ve Pennsylvania'da, kendi tahtalarını çizip oynadı; aileler ve Quaker toplulukları da benimsedi. Her topluluk tahtaya kendi şehrinin sokaklarını yazdı. İlk patentin süresi 1921'de dolunca Magie 1920'lerde değiştirilmiş bir sürümün patentini aldı.
1930'ların başında yaygınlaşan sürümlerden birinde tahtadaki adlar Atlantic City'nin sokaklarıydı. Bu sürümü oynayan Philadelphialı Charles ve Olive Todd çifti bazı adları değiştirdi, birini de yanlış yazdı: Marven Gardens tahtada "Marvin Gardens" oldu. Charles Darrow oyunu 1932'de Todd'ların evinde öğrendi ve kendi adıyla satmaya başladı.
1935: büyük şirket ve "mucit" efsanesi
Parker Brothers 1935'te oyunun haklarını Darrow'dan satın aldı ve 5 Kasım 1935'te piyasaya sürdü. Şirket, oyunun tek mucidinin Darrow olmadığını öğrenince Magie'nin patentini de satın aldı; Magie bu buluştan eline "yalnızca 500 dolar" geçtiğini anlatmıştır. Kutularda uzun yıllar mucit olarak Darrow gösterildi.
1973: Anti-Monopoly davası ve kayıp tarihin ortaya çıkışı
Magie'nin hikâyesi onlarca yıl unutuldu. 1973'te iktisat profesörü Ralph Anspach tekel karşıtı bir oyun yayımladı. 1974'te marka ihlali gerekçesiyle dava edildi. Anspach savunması için oyunun kökenini araştırırken Magie'nin patentine ve öğrencilerin el yapımı tahtalarına ulaştı. Dava yıllarca sürdü; 1979'da temyizde Anspach kazandı, 1984'te çıkan bir yasa ise bu kararın dayanağını ortadan kaldırdı.
Bir oyun türü olarak emlak ticareti
Bugün bu türün yüzlerce sürümü var: şehirler, ülkeler, filmler, takımlar. Hepsinin ortak iskeleti Magie'nin 1904 tahtası: zarla dönülen bir yol, satın alınan kareler, kira ve iflas. Türün en çok eleştirilen yanı da o günden beri aynı: oyun uzayınca geride kalan oyuncu sürünür, kazanan çoğu zaman erken belli olur. Magie'nin "Refah" kuralları bir anlamda bu soruna da cevaptı.
Mezarpoly bu mirasın neresinde?
Mezarpoly bu türün özgür bir yorumu: kendi haritaları, kartları ve kuralları var. İki yerde Magie'nin derdine yakın durur. Birincisi, geride kalan oyuncuya Başla'da ek maaş, kirada indirim ve dayanışma kartlarıyla destek verilir. Bu desteğin oyunu kısaltmadan nasıl açık tuttuğunu Geriden gelmek mümkün mü? yazısında ölçtük. İkincisi, kiralar oyun uzadıkça artar, böylece oyun sonsuza dek sürmez (Ev kuralları oyunu nasıl değiştirir?). İsteyen takım modunda, Magie'nin "birlikte zenginleşme" fikrine biraz daha yaklaşabilir: takım arkadaşları birbirine kira ödemez.
Kaynaklar
- ABD Patenti 748.626, "Game Board", L. J. Magie, 5 Ocak 1904.
- Mary Pilon, The Monopolists (Bloomsbury, 2015): Magie'nin hayatı, öğrenci tahtaları, Atlantic City sürümü ve Anspach davası.
- Wikipedia: "Lizzie Magie", "Monopoly (game)" maddeleri (tarihler ve dava süreci).
Şimdi dene
Mezarpoly ücretsiz: tarayıcıda, indirmeden, 2–8 kişiyle (8 kişilik odalar da ücretsiz) arkadaşlarınla ya da botlarla oyna. Kurallar Nasıl oynanır sayfasında.
Hemen oyna